Kodeks Baltazara Behema (Codex picturatus Balthasari Behem) jest zbiorem kopii dokumentów przechowywanych ówcześnie, tj. w XV wieku, w krakowskim ratuszu. Są to statuty i przywileje oraz przysięgi i ustawy cechowe od poł XIII do początku XVI wieku (akt lokacji 1257 – przywilej 1506). Księga zawiera także odpisy dokumentów dodane w okresie późniejszym (XVII w.).

Tekst został sporządzony po łacinie, niemiecku i polsku, na pergaminie, na 372 stronach o wymiarze 32,7×24,3 cm. Pismo kaligraficzne jest w kolorach czarnym i czerwonym. Tom zawiera 26 miniatur, które stanowią przykład małopolskiego malarstwa książkowego o tematyce świeckiej oraz jedną scenę o charakterze religijnym (Ukrzyżowanie). Od 1825 roku Kodeks jest przechowywany przez Bibliotekę Jagiellońską w Krakowie. Został także udostępniony w formie elektronicznej na stronie internetowej instytucji, skąd pochodzą miniatury umieszczone w poniższym tekście.

Kim był Baltazar Behem i dlaczego ufundował Kodeks?

Kodeks został ufundowany przez Baltazara Behema, który od 1488 pełnił funkcję wice notariusza miejskiego, a w 1500 roku otrzymał awans na kierownika kancelarii municypalnej, gdzie pracował do śmierci w 1508 roku. Behemowi przypisuje się nie tylko fundację, ale także koordynację prac przy Kodeksie (w tym dobór tekstów i program ikonograficzny). Autor miniatur nie jest znany. Funkcjonuje jako Mistrz Kodeksu Behema i przypisuje mu się autorstwo ilustracji znajdujących się w Pontyfikale biskupa płockiego Erazma Ciołka z początku XVI wieku.

Dzieło powstało dla Rady Miejskiej Krakowa, a oficjalne motywy fundacji Behem zawarł w dedykacji. Wyjaśnia, że Kodeks miał za zadanie ułatwić dostęp do regulacji prawnych, których odpisy zawierał, a zatem usprawnić pracę urzędników. Tak zdefiniowany motyw nie jest precedensem w historii miasta – już około 1375 roku sporządzono w Krakowie pierwszy zbiór odpisów. Biorąc jednak pod uwagę formę realizacji nie jest to argument przekonujący. Na początku XVI wieku w Krakowie prężnie rozwijały się oficyny oferujące szeroki wachlarz ilustrowanych materiałów drukowanych.

Inne motywy powstania Kodeksu Baltazara Behema

Niewątpliwie zamówienie książki drukowanej byłoby szybszym i bardziej ekonomicznym rozwiązaniem, na co Behem się nie zdecydował. Zakłada się więc, że fundator posiadał również inne motywy, które skłoniły go do zamówienia dzieła i których nie przedstawił we wstępie.

Przypuszcza się, że poprzez fundację Kodeksu, Behem chciał zyskać przychylność i protekcję wojewody krakowskiego, który w 1504 i 1506 nominował nowych rajców.

Drugim, również niewymienionym w dedykacji motywem, może być pragnienie otaczania się pięknymi i drogimi przedmiotami, co było i nadal jest bardzo popularne wśród warstw zamożnych.

Trzecim, humanistycznym powodem, może być pragnienie osiągnięcia nieśmiertelności, która wynika z powiązania fundatora z dziełem, które nadal trwa.

Połączenie późnego gotyku i nowożytnego realizmu w Kodeksie Baltazara Behema

Stylistycznie, Kodeks Baltazara Behema wpisuje się w przełom późnego gotyku i nowożytnego realizmu. Średniowieczny jest format – ilustrowana księga, spisana ręcznie na pergaminie, bogato zdobiona (ilustracja, bordiury, inicjały), ufundowana w konkretnym celu. Do cech ówcześnie nowożytnych można zaliczyć świecki, mieszczański program, kompozycję oraz kolorystykę. Wpływ na charakter krakowskiego iluminatorstwa miały: drukowana książka, duża liczba rycin przywożonych z Niemiec i Czech oraz bibliofilia.

Generalnie, program przedstawiany w iluminowanych księgach był zdecydowanie religijny. Kodeks Behema wyróżnia to, że poruszony w nim został wątek godności trójdzielnej władzy: królewskiej, kościelnej i komunalnej (miejskiej). W iluminacjach zawarto również życie średniowiecznego miasta, pracę rzemieślników i kupców. Stosunek do przedstawianych postaci i scen bywa satyryczny, a główną rolę odgrywa nie teologia a astrologia.

W kwestii kompozycji widzimy próby przejścia od płaskich przedstawień do ujmowania rzeczywistości w sposób trójwymiarowy. Miniatury stają się kompozycyjnie niezależne od tekstu, na co dowodami mogą być ramy, pokazywanie przestrzeni oraz fakt, że część ilustracji została przygotowana zanim pojawiła się treść pisana. W manuskrypcie, na wielką skalę pojawia się przestrzeń – wnętrza pomieszczeń, warsztatów, krajobraz miejski, otwarty pejzaż. Uwagę zwraca się na fikcyjność niektórych pejzaży, przypominających raczej krajobraz miast północnych niż późnośredniowieczny Kraków.

Również kolorystyka iluminacji ulega przeobrażeniu po 1500 roku. Sposób malowania staje się coraz bardziej złożony. Kolor lokalny rozszerza się do lokalno-tonalnego. Tepmera kładziona jest nie tylko kryjąco, ale także półkryjąco, laserunkowo, na podkładzie lub bezpośrednio na podłożu.

Pojawia się perspektywa powietrzna, a szrafura nie jest jednostajna (z przodu wyraźna, zanikająca wraz z głębią). Przedstawienia są precyzyjne, ale także swobodne. Faktury są zróżnicowane – starające się oddawać rzeczywistość. W Kodeksie Behema znajduje się rozległa paleta barw i wiele kontrastu na pierwszym planie.

Styl Mistrza Kodeksu Behema jest osobisty i unikatowy. Jego cechy charakterystyczne wykazują wpływy sztuki południowych Niemiec końca XV wieku – drzeworyty ilustracyjne druków bazylejskich oficyn Jana Bergmanna i Michaela Furtera, zapożyczenia z miedziorytów Matthausa Zeisingera oraz ślady znajomości rycin włoskich.

Życie miejskie w Krakowie w okresie późnego średniowiecza

Miniatury zawarte w Kodeksie Behema obrazują różne aspekty życia w późnośredniowiecznym Krakowie. Pokazują różnorodność narodowościową oraz kulturową. Przede wszystkim są jednak odzwierciedleniem produkcji, organizacji cechowej, handlu w ówczesnym Krakowie oraz życia codziennego mieszkańców miasta.

Do XV wieku językiem używanym przez większą część piśmiennych mieszkańców Krakowa był Niemiecki. Nie znaczy to jednak, że stanowili oni większość. Według szacunków Józefa Mitkowskiego Polacy stanowili połowę ludności miasta. Niemcy 35%, Żydzi 8%, a Węgrzy 5%.

Według danych źródłowych były w Krakowie zawody zdominowane przez Niemców (rzeźnictwo, szewstwo, tkactwo i piekarstwo).

Wskazuje się, że pod koniec XIV wieku cech piekarski z dużym prawdopodobieństwem był reprezentowany wyłącznie przez Niemców. Według rejestrów starszych cechowych Krakowa z przełomu XIV i XV wieku wynika, że w Krakowie istniały dwa cechy szewskie: polski i niemiecki. W późniejszym okresie ten podział zanika i istnieje tylko jeden cech, z równym udziałem Polaków i Niemców wśród starszych cechowych. Szybką polonizację obserwowano w cechu krawców, natomiast garncarstwo krakowskie, handlarze czy sprzedawcy soli stanowili grupę wybitnie polską. W późniejszym okresie, branże zdominowane przez Niemców (rzeźnicza, nożownicza, tkacka, kuśnierska, garbarska, złotnicza itp.) również uległy polonizacji.

Opierając się na materiałach źródłowych przedstawia się organizację cechową, funkcje obronne poszczególnych cechów, naukę rzemiosła itp. Badacze dysponują corocznymi wykazami starszych cechowych od 1398 roku. Na tej podstawie stwierdza się, że w 1398 w Krakowie zarejestrowanych było starszych tylko 5 cechów: sadelników, tkaczy, nożowników, paśników oraz krawców. Nie są to jednak jedyne istniejące cechy (najwcześniejsze przedstawiane poświadczenie o istnieniu cechu piekarzy pochodzi z 1375 roku).

Późnośredniowieczne życie miejskie Krakowian przedstawione w Kodeksie Behema

Przez cały XV wiek liczebność organizacji cechowych i ich różnorodność ulegała wielu zmianom. Pod koniec stulecia w Krakowie funkcjonowało 29 cechów rzemieślniczych o charakterze produkcyjnym. W kodeksie Behema znajdujemy ich dwadzieścia: Piekarze, Czapnicy (kapelusznicy), Krawcy, Szewcy, Kuśnierze (Futernicy), Rymarze, Garbarze, Kaletnicy (rękawicznicy), Siodlarze, Złotnicy, Kowale, Płatnerze z miecznikami, Kusznicy, Iglarze, Kołodzieje i stelmachy, Stolarze, Malarze, Bednarze, Garncarze, Mydlarze.

Co ciekawe, zestawienie w Kodeksie nie objęło rzeźników, którzy stanowili dużą organizację z długą historią. Pojawia się za to Ludwisarz, którego nie wymienia Wyrozumski w Dziejach Krakowa wśród XV-wiecznych krakowskich cechów rzemieślniczych.

W iluminacjach Kodeksu Behema można dostrzec wiele płaszczyzn odnoszących się do cechów rzemieślniczych w tamtym czasie. Przede wszystkim prezentują warsztaty, wyroby i czynności wykonywane przez poszczególnych twórców. Stanowią zatem uzupełnienie tekstów urzędowych zawartych w księdze.

Na przykładzie miniatury z herbami kołodziei i stelmachów odbiorca otrzymuje także informację o wzajemnych relacjach tych dwóch organizacji – tzn. niechęci i rywalizacji.

Na ilustracjach przedstawiających herb kuśnierzy czy warsztat krawiecki autor zawarł również obiegowe opinie, które odnosiły się do tych cechów. W pierwszym przypadku chodzi o kota z myszą na pierwszym planie, który ma wyrażać pogłoski o fałszowaniu futer. W drugim o bogate stroje rzemieślników, sprzeczne z wolą Rady Miejskiej, która zakazywała zbytku, oraz kozę karmioną przez czeladnika – może odnosić się do pewnej kary nałożonej na niego przez Mistrza. Elementy satyryczne pojawiają się także na innych iluminacjach.

Wśród dekoracji malarskich Kodeksu znajdują się przedstawienia nawiązujące do rozwoju handlu. Przyjezdny kupiec (kupcy) może odnosić się do znaczenia Krakowa jako punktu na szlakach handlowych. Podobnie Kram Uliczny, który dodatkowo może odnosić się także do zrzeszenia krakowskich sprzedawców.

Na miniatury z Kodeksu Behema można również spojrzeć z perspektywy zapisu życia codziennego mieszkańców miasta. Ukazanie wnętrz warsztatów i osób w nich działających daje obraz Krakowa pracującego. Elementy otoczenia przedstawianych scen dają wiedzę o lokalizacji poszczególnych warsztatów – w pomieszczeniu lub na zewnątrz, w mieście lub poza jego murami, na podwórzach lub w bezpośrednim sąsiedztwie ulic itp.

Kodeks Baltazara Behema – podsumowanie

Iluminacje pokazują organizację pracy rzemieślniczej, cechy produkujące różne towary oraz częściowo ich wzajemne relacje. Obrazują także różne przywary i obiegowe opinie o organizacjach. Stanowią dowód różnorodności późnośredniowiecznego Krakowa oraz życia jego mieszkańców.

Kodeks Behema jest unikatowym obiektem reprezentującym małopolskie malarstwo książkowe o tematyce świeckiej.

Bibliografia

1. Miniatury z Kodeksu Baltazara Behema w fotografii Janusza Podoleckiego z tekstem Marcina Fabiańskiego, Wydawnictwo Karpaty – Andrzej Łączyński, Kraków 2000

2. Wyrozumski Jerzy, Dzieje Krakowa, tom.1, pod red. Janiny Bieniarzówny, Jana M. Małeckiego, Wydawnictwo Literackie Kraków, 1992

3. Miodońska Barbara, Małopolskie malarstwo książkowe, 1320-1540, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993