Artysta, kt贸ry zapocz膮tkowa艂 Muzeum Narodowe w Krakowie

Henryk Siemiradzki urodzi艂 si臋 na terenie dzisiejszej Ukrainy w 1843 roku. W 1871 roku uko艅czy艂 Akademi臋 Petersbursk膮 i wyjecha艂 na stypendium. Najpierw przebywa艂 w Monachium. Mia艂 tam styczno艣膰 z pracami Piloty鈥檈go i Kaulbacha, kt贸re by艂y jedn膮 z inspiracji dla 鈥淧ochodni Nerona鈥. „艢wieczniki chrze艣cija艅stwa” (r贸wnie偶 pod tak膮 nazw膮 funkcjonuje) to monumentalne dzie艂o (385×704 cm) na p艂贸tnie w technice olejnej, namalowanego przez artyst臋 w 1872/73 podczas pobytu w Rzymie.

Obraz przedstawia moment tu偶 przed spaleniem Chrze艣cijan, oskar偶onych przez Nerona o podpalenie Rzymu (kt贸rego jak wiadomo dokona艂 on sam, ale z powod贸w politycznych postanowi艂 鈥渮nale藕膰 innego winnego鈥). Praca pe艂na jest przepychu i kontrast贸w. Jeszcze zanim powsta艂a budzi艂a du偶e zainteresowanie odbiorc贸w. Obecnie znajduje si臋 w Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach (Muzeum Narodowym w Krakowie), gdzie Siemiradzki przekaza艂 j膮 w 1876 tworz膮c w ten spos贸b zacz膮tek kolekcji Instytucji.

Ciekawe tezy do podj臋cia w kontek艣cie pracy

Pos艂uguj膮c si臋 artyku艂em Katarzyny Nowakowskiej-Sito z 1992 roku 鈥淲ok贸艂 Pochodni Nerona Henryka Siemiradzkiego鈥 mo偶na przedstawi膰 nast臋puj膮ce zagadnienia zwi膮zane z 鈥淧ochodniami Nerona鈥:

  1. Z czego wynika skala popularno艣ci obrazu (w tym inspiracje i konteksty, w艣r贸d kt贸rych funkcjonowa艂 obraz oraz podstawy wyboru tematu przez artyst臋)?
  2. Co przyczyni艂o si臋 do sukcesu akademickiego dzie艂a, ale tak偶e z czego wynika艂y g艂osy krytyki pod jego adresem?
  3. Jakie by艂y znaczenie i postrzeganie motywu Imperium Rzymskiego w XIX-wiecznym malarstwie polskim?

Poni偶szy tekst podejmuje kwestie wymienione w punktach 1. i 2.

Skala popularno艣ci

Toniewyrocznia, obraz, Pochodnie Nerona, Henryk Siemiradzki, 1872/73, 藕r贸d艂o
Pochodnie Nerona, Henryk Siemiradzki, 1872/73, 藕r贸d艂o

Wyb贸r tematu wywo艂a艂 偶ywe zainteresowanie prac膮 zanim jeszcze powsta艂a. Sk膮d wiemy, 偶e chodzi o temat, a nie posta膰 samego artysty? Siemiradzki jako stypendysta Akademii petersburskiej nie by艂 znan膮 i popularn膮 postaci膮 kiedy rozpocz膮艂 prac臋 nad dzie艂em. Zwr贸ci艂 na siebie uwag臋 ju偶 w Wiedniu w 1873 (Wystawa 艢wiatowa) i Monachium. Nie wydaje si臋 to jednak dostatecznym powodem poruszenia. Jak du偶e by艂o zainteresowanie prac膮? Tak autor pisa艂 o zainteresowaniu powstaj膮cym obrazem w li艣cie do rodzic贸w:

Neron zwabia t艂umy do mojej pracowni. Neron M贸j, chocia偶 pod wzgl臋dem pieni臋偶nym przynosi mi dotychczas tylko wydatki, za to zjedna艂 mi ju偶 w Rzymie takie stanowisko pomi臋dzy artystami, o jakim nawet marzy膰 nie 艣mia艂em; prawie wszyscy arty艣ci tutejsi, zwabieni pog艂oska o nim, zrobili mi wizyty.

(fragment listu do rodzic贸w napisany przez Henryka Siemiradzkiego, prawdopodobnie z pocz膮tku 1876 roku)

Po procesie trwaj膮cym ok 1,5 roku Praca zosta艂a sko艅czona i by艂a eksponowana:

1867    Rzym, Monachium, Wiede艅
1877    Berlin, Petersburg, Warszawa, Krak贸w
1878    Lw贸w, Pary偶 (Wystawa Powszechna)
1879    Praga, Berlin
1879    Podarowanie obrazu Sukiennicom 鈥 zacz膮tek dla MNK 鈥 za przyk艂adem Siemiradzkiego     inni arty艣ci zobowi膮zali si臋 przekaza膰 swoje prace
1880    Londyn
1881    Zurych, Drezno i in.
Tak偶e: Sztokholm, Kopenhaga, Amsterdam

Ciekawostka: Praca pierwotnie mia艂a znale藕膰 si臋 w Warszawie, ale z powodu 鈥瀗iemo偶liwo艣ci odpowiedniej ekspozycji鈥 artysta zmieni艂 zdanie (historia lubi si臋 powtarza膰? Znamy bowiem przypadek prac Zdzis艂awa Beksi艅skiego, kt贸re r贸wnie偶 mog艂y by膰 na sta艂e eksponowane w Warszawie鈥)

Co wp艂yn臋艂o na wyb贸r tematu prze艣ladowania pierwszych Chrze艣cijan?

Siemiradzki nie by艂 odosobniony, je偶eli chodzi o dob贸r tematu. Pojawia艂 si臋 on w malarstwie, literaturze czy teatrze. W momencie, w kt贸rym Siemiradzki przebywa艂 w Monachijskiej Akademii (1871/72) popularnymi tematami by艂 Rzym i Neron.  Dwoma najbardziej znacz膮cymi realizacjami okaza艂y si臋: 鈥淣eron na zgliszczach Rzymu鈥 z 1861 roku Karla Piloty鈥檈go oraz 鈥淣eron i prze艣ladowanie chrze艣cijan鈥 Wilhelma von Kaulbacha (karton, kt贸ry p贸藕niej pos艂u偶y艂 namalowaniu obrazu w 1872 roku).

Toniewyrocznia.pl, obraz Neron na zgliszczach Rzymu / Neron ogl膮da p艂on膮cy Rzym, Carl Theodor von Piloty, ok. 1861, 藕r贸d艂o
Neron na zgliszczach Rzymu / Neron ogl膮da p艂on膮cy Rzym, Carl Theodor von Piloty, ok. 1861, 藕r贸d艂o
Toniewyrocznia.pl, obraz Neron i prze艣ladowanie chrze艣cijan, Wilhelm von Kaulbach, 1872, 藕r贸d艂o
Neron i prze艣ladowanie chrze艣cijan, Wilhelm von Kaulbach, 1872, 藕r贸d艂o

Chronologicznie drugim czynnikiem by艂a inspiracja pobytem w Rzymie. To tam artysta podejmowa艂 tematy wczesnochrze艣cija艅skie w obrazach takich jak: 鈥淯 wej艣cia do katakumb鈥 1874 czy 鈥淲illa chrze艣cija艅ska鈥.

Toniewyrocznia, obraz, U wej艣cia do Katakumb, Henryk Siemiradzki, 1874, 藕r贸d艂o
U wej艣cia do Katakumb, Henryk Siemiradzki, 1874, 藕r贸d艂o

Nie mo偶na pomin膮膰 tak偶e wp艂ywu 贸wczesnej literatury (J.I.Kraszewski – 鈥淐aprea i Roma – obrazy z pierwszego wieku鈥, 1860 oraz 鈥淩zym za Nerona鈥, 1864). Do obecno艣ci tematu przyczyni艂 si臋 r贸wnie偶 贸wczesny stan bada艅 nad pierwszymi wiekami chrze艣cija艅stwa (Ernest Renan 鈥淗istoria pocz膮tk贸w Chrze艣cija艅stwa鈥 (鈥淗istoire des origines du christianisme鈥) – 8 tom贸w – od Chrystusa do Marka Aureliusza z lat 1863-1883 i 鈥淎ntychryst鈥 z 1873 roku).

Dlaczego 鈥淧ochodnie Nerona鈥 Henryka Siemiradzkiego sta艂y si臋 tak bardzo popularne w kr贸tkim czasie?

Przede wszystkim, obraz spe艂nia艂 wymagania intelektualne stawiane przez 贸wczesn膮 krytyk臋 akademick膮 dla malarstwa historycznego. K艂adziono bowiem wi臋kszy nacisk na stworzenie obrazowej syntezy danego momentu dziejowego, ni偶 wizualn膮 prawd臋 wydarze艅.

Dodatkowo artysta podj膮艂 temat, kt贸ry by艂 艣wie偶y, dopiero opracowywany przez mistrz贸w monachijskich. Praca zosta艂a wystawiona w Monachium w 1876 roku (obraz Kaulbacha te偶 tam by艂). O ile obraz Kaulbacha odznacza艂 si臋 wysok膮 warto艣ci膮 artystyczn膮 to obraz Siemiradzkiego by艂 鈥瀊ardziej na czasie鈥

Sama realizacja ujmowa艂a temat w prosty, przyst臋pny, 鈥瀘pisowy鈥 spos贸b (w przeciwie艅stwie do pracy Kaulbacha). Kompozycja zosta艂a oparta na dialektyce przeciwie艅stw 鈥 lewa-prawa, 偶ycie jak 艣mier膰 鈥 艣mier膰 jak 偶ycie. Siemiradzki 鈥瀠szanowa艂鈥 uczucia odbiorc贸w oszcz臋dzaj膮c im makabry (np. Gerome 鈥 鈥淕ladiatorzy鈥; W my艣l Lessinga: Owocne jest jedynie to, co pozostawia pole wyobra藕ni; zawieszenie akcji; kulminacja katastrofy).

Krytyka, z kt贸r膮 spotka艂o si臋 dzie艂o

Francuskie Gazette des Beaux-Arts zarzuca艂o obrazowi braki ekspresji, a rosyjska Istoria Russkogo Iskusstwa niedostateczne wydobycie zawartej w sytuacji grozy. Pierwszy g艂os mo偶e by膰 podyktowany 贸wczesnymi francuskimi oczekiwaniami (II po艂owa XIX wieku we Francji to czas impresjonist贸w). Drugi natomiast, w 艣wietle wymienionych ju偶 czynnik贸w, jest raczej zalet膮 ni偶 niedostatkiem. Jednak nie tylko dla Francuz贸w dzie艂o by艂o niedostatecznie 鈥渆kspresyjne”. T臋 opinie podzieli艂 tak偶e Stanis艂aw Witkiewicz (鈥淪ztuka i krytyka u nas鈥) w s艂owach: oboj臋tne fizjonomie bohater贸w, md艂y wyraz m臋czennik贸w zawieszonych na zbyt w膮t艂ych s艂upach, do kt贸rych kaci podk艂adaj膮 ogie艅.

Innym zarzutem stawianym obrazowi by艂o odej艣cie od wierno艣ci historycznego przekazu. Wed艂ug 鈥淩ocznik贸w Tacyta鈥 wida膰 by艂o 鈥減艂on膮ce w ciemno艣ciach s艂upy鈥. Nale偶y wzi膮膰 pod uwag臋, 偶e w nokturnie nie da艂oby si臋 pokaza膰 ca艂ego 鈥渂ogactwa鈥 sceny. W my艣l przyk艂adania wi臋kszej wagi do stworzenia 鈥渟yntezy danego momentu dziejowego鈥 ni偶 wierno艣ci historycznej, czynnik ten zdaje si臋 by膰 istotny.

Dodatkowo, wed艂ug Tadeusza Pruszkowskiego odwraca Siemiradzki oczy widza od okrucie艅stwa tych scen, rzecz odbywa si臋 tak 艂adnie i przyjemnie, 偶e czujemy si臋 nieledwie po stronie kat贸w, kt贸rzy sobie i nam [po艣rednio przez malarza] zgotowali tak przyjemne widowisko. Innymi s艂owy, dzie艂u zarzucono, 偶e jest zbyt estetyczne jak na tak dramatyczn膮 scen臋. Opini臋 Pruszkowskiego podzielili r贸wnie偶 inni krytycy. Twierdzili, 偶e artysta skoncentrowa艂 si臋 na efektach wizualnych, kt贸re przeszkadza艂y w odbiorze 鈥瀏艂臋bokiej i wymownej my艣li鈥 czy zbytnio na艣ladowa艂 nowe trendy (kolorystyka).

Stanis艂aw Krzemi艅ski z kolei zwr贸ci艂 uwag臋, 偶e powierzchnia obrazu zosta艂a zdominowana przez Nerona i jego dw贸r, a to przecie偶 nie jemu mia艂 by膰 po艣wi臋cony obraz.

Na obron臋

Mimo wszystko chwalono walory dekoracyjne i kolorystyczne obrazu. Tak偶e wspomniana Gazette des Beaux-Arts zauwa偶a, 偶e dzie艂o wyr贸偶nia si臋 na tle innych 贸wczesnych (obraz ja艣niejszy i ch艂odny na tle 贸wczesnego malarstwa – przeciwie艅stwo brokowej palety Makarta, z kt贸rym zestawiano Siemiradzkiego.)

Ponadto, Nowakowska-Sito t艂umaczy form臋 obrazu nauk膮 wyniesion膮 ze szko艂y przez artyst臋 (cyzelowanie formy, wystudiowane pozy). R贸wnie偶 akademickie przekonania Siemiradzkiego  (popis erudycji i formalnego mistrzostwa) w zderzeniu z wizj膮 realist贸w, kt贸rych 鈥瀝azi艂a鈥 niezgoda z 偶yciow膮 prawd膮, zr臋czna sztuczno艣膰 mo偶e by膰 uznana za podstaw臋 do krytyki (tzn. czynnik subiektywno艣ci).

Podsumowanie

鈥淧ochodnie Nerona鈥 to reprezentacja stylu malarstwa akademickiego lat 70 XIX wieku. Wida膰 to m.in. przez bujn膮 i zat艂oczon膮 kompozycj臋, du偶膮 skal臋, 偶ywy i rozja艣niony koloryt. Bogactwo i r贸偶norodno艣膰 jak Wiede艅 czas贸w Makarta, barokowe tradycje Bawarii, Francja II Cesarstwa, III Republika. 

殴r贸d艂em sukcesu obrazu by艂 zar贸wno umiej臋tny dob贸r tematu, jak spos贸b jego opracowania. By膰 mo偶e obraz nie odznacza艂 si臋 siln膮 ekspresj膮, ale niew膮tpliwie wywiera艂 wra偶enie. Tak偶e zbyt realistyczne przedstawienie poga艅skiego 艣wiata (i przestrze艅 jak膮 to przedstawienie zaj臋艂o) os艂abia艂o moralny wyd藕wi臋k g艂贸wnej idei. W teatralnej kompozycji, oscyluj膮c wok贸艂 malarstwa historyczno-rodzajowego, Siemiradzki uj膮艂 sprzeczno艣膰 pomi臋dzy 偶yciem duchowym a materializmem. Kolejnym atutem realizacji jest aktualno艣膰 (zgodno艣膰 z 鈥瀘statnimi odkryciami archeologii鈥, 鈥瀙rzesyt znudzonego spo艂ecze艅stwa (鈥) czczo艣膰 moralna 艣wiata maj膮ce si臋 ku upadkowi鈥, czas os艂abienia si艂y oddzia艂ywania religii 鈥 przeciwwaga dla koncepcji ateizmu humanistycznego 鈥 pr贸by religijnego odrodzenia 鈥 produkowanie mit贸w przetrwania w sztuce Polskiej 鈥 przewrotno艣膰 na tle Europy maj膮ca na celu krzepienie narodowego ducha 鈥 kiedy Europa wspomina艂a upadek Rzymu z obaw膮, w Polsce my艣lano o nim z nadziej膮).

Pos艂owie

28 maja 2012 roku, podczas aukcji Important Russian Art w londy艅skim oddziale domu aukcyjnego Sotheby鈥檚 pojawi艂a si臋 praca opisana jako 鈥渟tudium do Pochodni Nerona. Wcze艣niej, 24 wrze艣nia 2003 roku zosta艂a sprzedana przez warszawski dom aukcyjny Rempex.

Studium do Pochodni Nerona, Henryk Siemiradzki, 藕r贸d艂o